Kilka miesięcy trwała identyfikacja niemieckich żołnierzy, których mogiły niespodziewanie odkryto w Wągrowcu podczas budowy parkingu przy cmentarzu starofarnym. Udało się nie tylko ustalić nazwiska pochowanych, ale również daty ich urodzin, funkcje jakie pełnili, a w niektórych przypadkach nawet przyczyny śmierci.

W sierpniu tego roku na najmłodszej części cmentarza ewangelickiego trwały prace ekshumacyjne, które prowadziła Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska Mos Maiorum pod nadzorem Marcina Krzepkowskiego i przy współpracy pracowników Muzeum Regionalnego w Wągrowcu. Oprócz oczekiwanych grobów mieszkańców miasta, zmarłych w latach 30. i 40. XX wieku, natrafiono niespodziewanie na wydzieloną kwaterę ze szczątkami żołnierzy Wehrmachtu i SS, a także na zbiorowe mogiły cywilnych ofiar wojny. Większość żołnierzy z grobów indywidualnych posiadała nieśmiertelniki.

Tomaszowi Czabańskiemu, prezesowi stowarzyszenia „Pomost”, które zajmuje się wyszukiwaniem mogił niemieckich żołnierzy, udało się ustalić tożsamość większości pochowanych. W uzupełnieniu listy pomogły niemieckie archiwa, dzięki którym ustalono nazwiska, daty urodzenia, stopnie wojskowe, przyczyny śmierci, a nawet numery grobów w poszczególnych rzędach, w których spoczęli.

Jak informuje archeolog Marcin Krzepkowski - pierwszy pogrzeb odbył się we wrześniu 1944 roku, wówczas pochowano: SS-mana szeregowca z jednostki pancernej (SS-Schütze) - Karla Nußharta (ur. 20 grudnia 1926 r., zm. 18 września 1944 r.), a kilka dni później sanitariuszkę-ochotniczkę niemieckiego czerwonego krzyża (DRK-Hilfsschwester) Marię Annę Höck (ur. 19 czerwca 1919 r., zm. 20 września 1944 r.). W tym samym rzędzie spoczęli również: starszy kapral (obergefreiter)* Karl Stubenvoll (ur. 6 sierpnia 1904 r., zm. 4 października 1944 r.), kapral (gefreiter) Hermann Liebeck (ur. 27 września 1909 r., zm. 14 października 1944 r.), obergefreiter Ewald Tauer (ur. 18 kwietnia 1920 r., zm. 22 października 1944 r.), plutonowy (unteroffizier) Friedrich Karl Zech (ur. 28 września 1917 r., zm. 23 października 1944 r.), unteroffizier Mathias Gattering (ur. 21 lutego 1918 r., zm. 27 października 1944 r.), oraz obergefreiter Paul Schiminski (ur. 17 listopada 1920 r., zm 27 października 1944 r.).
Na początku listopada 1944 r. wyznaczono drugi rząd grobów. Jako pierwszy spoczął w nim dziewiętnastoletni artylerzysta (kanonier) Josef Benesch (ur. 3 stycznia 1925 r., zm 2 listopada 1944 r.), a po nim: obergefreiter Wilhelm Neunhertz (ur. 6 marca 1910 r., zm. 3 listopada 1944 r.), unteroffizier Gotfried Johannes Schmidt (ur. 5 listopada 1922 r., zm. 4 listopada 1944 r.), starszy sierżant (feldwebel) Josef Huber (ur. 3 kwietnia 1919 r., zm. 2 stycznia 1945), obergefreiter Bernhard Krüger (ur. 26 października 1922 r., zm.16 stycznia 1945 r.). Ostatni zidentyfikowany pochówek (nr 7 w II rzędzie) kryje szczątki starszego kaprala (obergefreitra) Georga Kuchenbaura (ur. 28 maja 1912 r., zm. 19 stycznia 1945 r.).
Po ostatnim z wymienionych grobów, na końcu drugiego rzędu odnotowano trzy pochówki odbiegające od wcześniejszych. Zmarłych pogrzebano bez trumien, zaledwie 0,7 m od obecnego poziomu gruntu. Widoczny wyraźny pośpiech przy pochówkach wskazywać może, że odbyły się one bezpośrednio przed wkroczeniem do Wągrowca żołnierzy Armii Czerwonej, między 20 a 23 stycznia 1945 r.
Już po zakończeniu prac ekshumacyjnych jeden z pracowników firmy budującej parking, przekazał do Muzeum Regionalnego w Wągrowcu, nieśmiertelnik znaleziony na powierzchni cmentarza. Należał on do plutonowego (unteroffiziera) Christopha Heinza zmarłego 6 marca 1945 r. Niestety, nie udało się ustalić nazwisk z grobów zbiorowych, gdyż nie posiadały nieśmiertelników.

W przypadku kilku zmarłych zapisano przyczyny śmierci, które pokrywają się ze wstępnymi obserwacjami archeologów w czasie ekshumacji. Jak się dowiadujemy, najczęściej żołnierze umierali od ran spowodowanych odłamkami granatów, bądź pocisków artyleryjskich. Taką sytuację mieliśmy w przypadku feldwebla Josefa Hubera (grób nr 25), który został ranny odłamkami granatu w obie łydki i zmarł mimo amputacji dolnej części prawej nogi. O obergefreiterze Ewaldzie Tauerze (grób nr 23), wiemy, że należał do kompanii karabinów maszynowych i poniósł śmierć od postrzału w głowę. Podobnie, na skutek postrzału w głowę, zginął unteroffizier Friedrich Wilhelm Zech (grób nr 24), który służył w doborowej Dywizji Pancerno-Spadochronowej „Hermann Goering”. Wiemy, że próbowano go jeszcze ratować, przeprowadzając trepanację czaszki, jednak nieskutecznie.
Ekshumowane szczątki 41 żołnierzy niemieckich i cywilnych ofiar II wojny światowej trafiły do kwatery wojskowej na cmentarzu w Poznaniu-Miłostowie. Natomiast kości 13 mieszkańców Wągrowca wyznania ewangelickiego przeniesiono tuż obok na starszą część nekropolii.  Jak informuje Małgorzata Kranc, dyrektor Muzeum Regionalnego w Wągrowcu, ma zostać złożona w tym miejscu tablica upamiętniająca odkrycie, którego dokonano podczas budowy parkingu.

(Autor Rafał Różak, Marcin Krzepkowski, Fot. Rafał Różak, Rys. Marcin Krzepkowski)

Szczegółowe opracowanie wyników prac ekshumacyjnych zostanie zamieszczone w monografii poświęconej wągrowieckim nekropoliom, przygotowywanej przez pracowników Muzeum Regionalnego.

* stopnie wojskowe Wehrmachtu w odniesieniu do Wojska Polskiego z czasów II wojny światowej.

W tym temacie również:

Zbiorowa mogiła z czasów wojny odkryta w Wągrowcu